گفته شود مر ايشان را كه بچشيد عذاب و نكال خود را * ( هذَا ) * اين عذاب * ( الَّذِي كُنْتُمْ ) * آن چيزيست كه بوديد شما در دنيا * ( بِه ) * كه به آن يعنى بپرسيدن آن * ( تَسْتَعْجِلُونَ ) * شتاب مينموديد و ميگفتيد كه متى هذا الوعد و ميتواند بود كه هذا بدل فتنتكم باشد و اسم موصوف صفت آن يعنى بچشيد اين عذاب را كه شما به آن تعجيل مىكرديد بعد از ذكر وعيد بيان وعد ميفرمايد بقوله * ( إِنَّ الْمُتَّقِينَ ) * بدرستى كه پرهيزكاران از شرك و معصيت در آن روز * ( فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ) * در بوستانها و چشمهاى روان باشند يعنى بساتين مملو از اشجار كه مشتمل بر انهار جارى باشد * ( آخِذِينَ ) * در حالتى كه فراگيرندگان و پذيرندگان باشند از روى رضاى نفس و حسن رغبت * ( ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ ) * آن چيزى را كه داده باشد به ايشان پروردگار ايشان از مثوبات اعمال صالحه و افعال حسنه و به ايشان عطا فرموده از انواع كرامات جليله پس بجهة تعليل استحقاق ايشان به اين نعمت عظمى ميفرمايد كه * ( إِنَّهُمْ كانُوا ) * بدرستى كه آن متقيان بودند * ( قَبْلَ ذلِكَ ) * پيش از اين يعنى پيش از دخول جنت در دار تكليف * ( مُحْسِنِينَ ) * نيكوكاران و فرمانبرداران يا احسان نمايندگان به غير خود بضروب تصدقات و غير آن آنكه تفسير احسان ايشان مىكند بقوله كه * ( كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ) * بودند كه در زمان اندك از شب * ( ما يَهْجَعُونَ ) * خواب مىكردند يعنى در اكثر اوقات شب به عبادت مشغول ميشدند ماء مزيده دالست بر مبالغه در قلت هجوع ايشان و ميتواند بود كه نصب قليلا بر مصدريت باشد نه ظرفيت و تقدير اينكه هجوعا قليلا يعنى خواب مىكردند خواب كردنى اندك و جايز است كه ماء مصدريه باشد يا موصوله و تقدير اينكه قليلا من الليل هجوعهم يا ما يهجعون فيه يعنى خواب كردن ايشان در زمان اندك از شب بود يا آنچه خواب مىكردند در آن و بنا بر اين مرفوع المحل باشد بر آنكه فاعل قليلا باشد و بر اينكلام مبالغات بسيار است يكى ايراد لفظ هجوع كه بمعنى قلت نوم است دوم ذكر قليلا با آنكه هجوع متضمن آنست سوم ذكر ليل كه وقت سبات و راحت است چهارم زيادتى ماء مؤكده و نميتواند كه ماء نافيه باشد و معنى اينكه خواب نميكردند در اندكى از شب يعنى همهء شب را احيا ميكردند در طاعت زيرا كه ماء نافيه در ما قبل خود عمل نميكند و لهذا ميگويند كه زيدا لم اضرب و نمىگويند زيدا ما ضربت و از انس منقولست كه مراد از قلة هجوع متقيان اقدام ايشانست بنوافل ليليه و از ابن عباس مرويست كه معنى مراد از اين آيه آنست كه كم شبى ميبود مگر كه ايشان به نماز تطوع اشتغال مينمودند در اول يا در اواسط يا در آخر و اينقول از حضرت امام